Otè : Kenny Thelusma ak Endara Elmano JOSEPH
Rezime
Atik sa a analize chwa lang nan pwodiksyon syantifik an Ayiti, sou baz entèvyou ak chèchè tankou doktè Ary Régis ak doktè Renauld Govain. Pwoblèm santral la se dominasyon franse nan sistèm inivèsitè a, malgre kreyòl la se lang majorite pèp la pale. Travay rechèch sila poze yon kesyon santral : kisa ki pouse etidyan ak pwofesè pwodui oswa akonpaye travay syantifik an kreyòl nan yon espas kote privilèj estriktirèl bay preferans defakto ak lang franse a ? Atik la montre motivasyon sa yo mare ak istwa pèsonèl, angajman sosyal ak vizyon pou yon inivèsite ki pi enklizif. Li mete anfaz sou tansyon ant lejitimite akademik ak responsablite sosyal aktè k ap reflechi e pwodui nan espas desizyon yo.
Mizankontèks
Depi lontan, sistèm inivèsitè an Ayiti fonksyone anba enfliyans franse kòm prensipal lang privilejye nan pwodiksyon konesans syantifik. Sitiyasyon sa kreye yon kontradiksyon lakay kèk jèn k ap reflechi nan domèn kominikasyon ak sosyolennguistik aarete andeyò espas syantifik la. Bagay sa a debouche sou yon anje ki enpòtan anpil, paske lang pa sèlman zouti kominikasyon, li se mwayen pou konstwi, transmèt ak demokratize konesans. Pwoblèm mennen ou poze kesyon sou egalite, aksè ak jistis lengwistik nan inivèsite yo. Nan kontèks sa a, yravay rechèch sila ap ede n konprann rezon ki fè kèk aktè akademik chwazi kraze baryè sa yo pou pwodui an kreyòl. Sa ki fè kesyon an vin tounen yon refleksyon sou pouvwa, lejitimite ak avni pwodiksyon syantifik an Ayiti.
Entwodiksyon
Pou premye fwa, nan yon sal soutnans Fakilte Syanzimèn (FASCH) nan Pòtoprens, lang kreyòl ayisyen an te pran plas li, san mande pèmisyon, nan espas pwodiksyon konesans nan lakou inivèsite a. Se te nan lane 1998 lè etidyan Edline Lorenceau t ap prezante analiz li sou : « Lang kreyòl ak mòd kominikasyon nan radyo Pòtoprens yo. Ka emisyon nouvèl moun Ticheri koute ». Depi lè sa a, rapò konesans syantifik nan lang pèp ayisyen an te tounen yon kle pou dekadnase sistèm miwo miba ki te refize fè lang tout moun konprann lan sèvi pwòp zouti pwodiksyon konesans pou transfòmasyon sosyete a. Yon “ revolisyon tipa tipa ” te kòmanse. Anpil moun te patisipe. Pami yo, Pwofesè Ary Régis, ki te ankadre premye travay sila a, te wè sa ki te pase, li fè konnen : « Desizyon pou akonpaye premye memwa sa a te soti nan yon refleksyon pwofon : èske nou ka konstwi konesans sou reyalite ayisyèn ak zouti lang kreyòl la ? »
Vennsèt lane pita, nan mwa novanm 2025, sou Zoom, Job Silvert prezante epi defann premye tèz doktora ki, selon enfòmasyon ki disponib, pa t janm ekri nan tout istwa lang kreyòl ayisyen an. Li pale de “ tradiktoloji ”, “ fondman teyorik ”, “ didaktik tradiksyon ”. Konsèp yo teknik, men lide tèz la klè nan lang lan : pwopoze yon teyori sou tradiksyon an kreyòl ayisyen. Soutnans lan te pase ak “ mansyon trè byen ” : 93/100. Tèz doktora sa rejwenn lis memwa nou resanse yo ki pèmèt nou di : ant 1998 ak 2025, omwen gen 19 memwa lisans ak 1 tèz doktora ki redije konplètman (epi soutni ak briyans devan Jiri syantifik) nèt nan lang kreyòl ayisyen an.
Atik sa a prezante tèt li kòm yon vrè linèt kalfou kote eksperyans divès aktè kwaze, diskite, epi eklere youn lòt nan yon menm espas refleksyon. Travay la se rezilta entèvyou ak plizyè doktè ak chèchè nan domèn lasyans an Ayiti, pami yo Ary Régis, Renauld Govain, elt., ki pote analiz solid sou kesyon lang ak pwodiksyon konesans. Travay sila charye yon kesyon fondalnatal : kisa ki motive yon etidyan pou pwodui, oswa yon pwofesè pou akonpaye pwodiksyon, espesyalman an kreyòl, nan yon sistèm inivèsitè kote privilèj estriktirèl kontinye bay preferans defakto ak lang franse a, yon lang ki souvan depaman ak lavi kotidyen majorite pèp la ? Repons lan pa senp; li mare ak istwa pèsonèl, eksperyans kolektif, ak angajman entelektyèl ki rasanble progresivman nan atik la.
- Premye gout la : batay ak wa inivèsitè yo
1.1. Doktè Ary Régis sou chimen batay konseptyèl
« Mwen te wè kijan metòd alfabetizasyon… montre jan travay yon lang se pèmèt nou reflete reyalite a », se sa doktè nan syans edikasyon Ary Régis, Pwofesè nan domèn kominikasyon, akonpanyatè premye memwa an kreyòl ayisyen, eksplike, lè nou te mande l ki rezon ki te pouse l chwazi akonpanye etidyan ki te swete ekri memwa yo an kreyòl nan yon kontèks glotofobik (konsèp prete lakay Philippe Blanchet, 2017 : 31) e Kreyolofobik (konsèp prete ksy Martineau Nelson ak lòt otè, 2022) kote lang kreyòl la t ap sibi prejije anba men inivèsitè gloto-kreyolofòb ki kanpe fas lang pèp la nan espas pwodiksyon konesans syantifik tankou nan inivèsite yo. N ap raple tou : Glotofobi se mepri, rayisman, agresyon, rejè ak esklizyon moun sibi, ansanm ak diskriminasyon negatif ki fèt reyèlman oswa swadizan sou baz lide ki konsidere kèk fòm lengwistik kòm kòrèk, siperyè oswa lejitim, Tandiske lòt yo ta enferyè, move oswa pa valab. Fòm sa yo ka parèt kòm lang, dyalèk oswa senp itilizasyon yon lang moun ap pale. Souvan, jijman sa yo fikse sitou sou fason moun pale a, san yo pa toujou pran mezi ak gravite konsekans sosyal, sikolojik ak pwofesyonèl pratik sa yo genyen sou diyite, idantite ak dwa fondamantal moun ki viktim yo.
Pwofesè a ki te deja fè eksperyans lang natif natal pèp endijèn meksikèn, nan kad eksperyans etid ak rechèch pou lisans ak metriz li, ki wè kijan lang jwe gwo wòl nan avansman global sosyete yo, rakonte jan eksperyans li kòm monitè alfabetizasyon, ki te sèvi ak metòd Goute Sèl (ki enspire sou apwòch konsyantizasyon e otonomi Paulo Freire). Doktè a revele ki posibilite lang kreyòl bay la pou nonmen, klase, dekri, analize, konprann, konstwi zouti konseptyèl ak kadraj teyorik pou transfòme reyalite sosyal la.
« Pi gwo reyaksyon defavorab la te soti nan kòlèg responsab Depatman Kominikasyon, Prezidan dofis jiri soutnans 2 premye memwa an kreyòl… Li te pale an franse sèlman nan soutnans yo pandan li te di kreyòl pa yon lang akademik ni yon lang syantifik », se sa Pwofesè Ary Régis raple lè nou te mande l, nan eksperyans li, ki reyaksyon lòt kolèg oswa enstitisyon te genyen devan pratik ekri memwa an kreyòl la ?
1.2. Doktè Renauld Govain ak defi lejitimite lang kreyòl la
Doktè nan syans langaj Renauld Govain, ansyen dwayen Fakilte Lengwistik Aplike (FLA), ki te dirije plizyè memwa lisans nan manm fakilte a, konfime bò kote pa l, nan anviwònman li a, pa gen rejè ouvè pou etidyan travay nan lang kreyòl la, men gen dout ki rete la:
« Nan FLA kote mwen egzèse, pa gen okenn rega negatif okenn kòlèg jete sou yon esperyans kon sa. Men, nan menm inivèsite a, gen kòlèg ki konn mande mwen èske se vre kreyòl la ka sèvi pou esprime lasyans ak teknoloji. Genyen nan yo menm lè ou esplike yo reyalite lengwistik ak kominikatif ki mache ak anplwa yon lang, yo deside pa kwè ou ».
1.3. Vwa etidyan yo : Angeline Veillard ak ankourajman pèsonèl
Pou etidyan Angeline Veillard ki te fè memwa lisans li ansanm ak etidyan Diachoix Belfond anba tèm : “ Trètman lang kreyòl la andedan lekòl yo nan Depatman Sid. Ka : 6 lekòl (2020-2022) ” nan Université Publique du Sud aux Cayes (UPSAC) an 2023, reyaksyon an te pi direk toujou : « Lè nou te chwazi lang kreyòl… sa te fè gwo tole : Gen moun ki di nou mal chwazi ; se kòmsi lasyans pa ka fèt nan lang kreyòl la ».
1.4. Premye tèz doktora an kreyòl ayisyen an
Alòs, sa k ap pase nan tèt yon etidyan nan nivo doktora ki deside pran chimen sa a, ki konnen li ap afwonte prejije byen anrasinen nan kòtòf sistèm neyo-kolonyal ki gen rasin nan estrikti kolonyal miwo miba Lewòp oksidantal te layite kòm fado sou do sosyete a ?
1.4.1. Deba tou louvri : Job Silvert ak nouvo chapit li louvri a
Job Silvert, premye doktè ki soutni tèz li an kreyòl ayisyen, yon tèz ki te soutni ak briyans epi resevwa mansyon très byen jou ki te 30 novanm 2025 lan nan Cornestone Christian University (Etazini) (Kenny THELUSMA, 2025). Doktè Silvert esplike nou twa prensipal rezon ki alabaz motivosyon li : « Premye rezon, m se youn nan moun ki konnen lang ayisyen an gen kapasite pou l esprime lide konkrè ni abstrè. Menm jan tout lang suiv plizyè etap nan devlopman yo, m kwè lang kreyòl ayisyen an pa eksepsyon. Se poutèt sa a m deside patisipe nan pwogrè syantifik li nan de (2) nivo : fè li pale koze lasyans epi fè li tounen objè refleksyon syantifik. »
Li kontinye pou l di : « Dezyèm rezon, kòm Pwofesè kreyòl, mwen dwe yon egzanp. Nou pa ka sèlman ap di sa kreyòl kapab fè, men sa li fè tou. Se yon repons san fè bri, byen pratik, pedagojik e revolyonè pou sila yo ki po ko libere nan lespri yo. Se pa yon konba piti, men gen koze ki pa kapab rete anba tab, sitou depi li gen fondman syantifik ».
Jèn doktè a, ki anplis Pwofesè kreyòl FASCH men Pwofesè tradiksyon FLA konkli pou l di : « Twazyèm rezon, se paske lasyans louvri lespri ni kolon ni esklav. Kote ki gen lasyans ap gen mwens prejije ak diskriminasyon. Se rezon sa a ki fè responsab Inivèsite a te aksepte reponn demann mwen pozitivman pou m ekri nan lang ayisyen an. Kidonk, rezon an se paske yo te aksepte m menm lè te gen kondisyon pou sa. Yo te mande m pou gen akonpayman yon espesyalis nan lang ayisyen an. Erezman sa te fèt jan yo te mande m sa ».
Pou tradiktològ Job Silvert, ki anplis doktora li a ki an kreyòl, men lisans li tou te deja fèt an kreyòl an 2021, travay la te sitou yon batay metodolojik ak... teknolojik :
« Mwen te oblije mete plis tan... akoz m alafwa pwodiktè ak tradiktè... mwen te oblije reli travay la miltip fwa akoz òdinatè a pa disponib pou pwopoze m okenn remak òtografik. »
Yon lide frapan e klè kou dlo kòk ki raple nou, zouti teknolojik tankou sila n ap ekri tèks syantifik yo, yo pa toujou adapte ak travay ekriti nan lang kreyòl la, sa ki mande pou gen yon travay pwogramasyon ki pou fèt kote baz done lang lan… ap entegre sistèm teknolojik itilizatè Ayisyen yo sèvi yo. Nan kontèks evolisyon zouti teknoloji enfòmasyon ak kominikasyon yo, plis yon lang, rive avèk jefò aktè konsène yo, entegre espas nimerik yo, se plis sa pèmèt lavi aktè yo adapte ak kontèks epi ansanm anje global y ap travèse yo.
Men, poukisa batay pou ekri nan lang tout moun konprann lan enpòtan sitou nan espas pwodiksyon konesans syantifik yo ? Èske se yon kesyon ki depase koze ki te fè kwè se senpleman pwodui analiz konseptyèl epi defann memwa ak tèz devann Jiri oubyen se yon demach pou rann kont de reyalite sosyal yo nan yon lang ki simante pratik lavi moun yo ? Batay sa a, èske li pa sitou lye ansanm avèk demach relasyon fondalnatal yon pèp ak konesans li pwodui, nan rapò ale mennen vini ant yon lang ak diferan pratik lavi ki simante ansanm pèp ki sèvi ak lang sa a ? Fas ak pwoblematik sa a, Pwofesè Ary Régis presize :
« Yonn nan agiman moun ki di kreyòl pa ka di pawòl lasyans se paske selon yo ou pa jwenn mo ki daplon pou tradui konsèp yo konnen nan lang franse, alòske konsèp pa gen lang. Twa chèchè ayisyen montre jan aprenan ki pase lekòl ayisyen konnen konsèp nan lòt lang yo pa sanble itil ayisyen, si yo pa kole yo ak reyalite y ap viv ladan l nan ».
Pwofesè a ki te anseye kominikasyon ak kreyòl nan (FASCH) nan lane 1997 e ki jodi a anseye strateji kominikasyon epi ki, an 2025, dekwoche yon doktora nan syans ledikasyon rapousuiv pou l di : « ‘’Nan liv Haiti et la mondialisation de la culture’’, antwopològ Anselme Rémy ak sosyològ Houtard revele, kit li entelektyèl kit li analfabèt, tout ayisyen kreyòl nan nanm yo, epi majorite entèlektyèl yo ap viv yon kriz idantite ki fè jan yo konprann reyalite yo pa bobo ak jan yo konpòte yo fas a fenomèn kiltirèl yo ».
Nan menm demach analiz sou rapò ki ekziste ant modèl edikasyon nan sosyete ki te kolonize ak sistèm edikatif ki fòmalize anba men leta nan sosyete sa yo, sitou Ayiti, Pwofesè a kontinye pou l di : « Se pa yon sipriz si Sosyològ Jean Casimir twouve nan rezilta rechèch tèz li, ki soti nan liv ‘’La cultura oprimida’’, ann Ayiti lekòl ak ledikasyon se 2 lennmi. Sa fè lekòl la pa rive fè sa aprenan yo aprann lekòl, depi matènèl jiska diplòm inivèsitè, kontinye andeyò lekòl la, epi fè sa edikasyon yo fè yo vin maton pou rezoud pwoblèm peyi a. Okontrè li rann yo depandan de aktè ki deyò peyi a, de konesans ki soti lòt kote epi ki makonnen ak lòt kontèks ».
« Se tout sa ki fè nan liv li ki rele ‘’Yon lekòl tèt anba nan yon peyi tèt anba’’ Lengis Iv Dejan mete dwèt li sou sitiyasyon lengistik lekòl ayisyen an ki, kontrèman a lekòl lòt peyi ki avanse yo, derasinen aprenan ayisyen an, anpeche l konprann reyalite a ak yon vizyon lavi a ki pa kole ak kilti li, yon vizyon ki pase atravè yon lang li itilize nan detwa espas fòmèl pandan li pa aprann ak lang ki mete l an kontak ak tout reyalite l la. Se pou sa li envite syantifik ayisyen yo pwodui konesans nan lang kreyòl nan tout domèn, sou tout bagay, dekwa lekòl ak inivèsite ka itilize yo epi pou yo pa bezwen nan aprann nan yon lang ki pa pèmèt yo byen konstwi reyalite yo, oubyen tradui tout liv ki nan lang fransè yo nan lang kreyòl…», se analize global sa a Pwofesè Ary Régis fè.
Analiz li a gen yon gwo fòs : itilizasyon kreyòl nan syans se yon " fason pou mete etidyan ak pèp ayisyen sou de pye kiltirèl e lenguistik yo atravè yon sistèm edikatif tèt anlè." Lang ak kilti kreyòl la vin linèt pou wè reyalite a klè, deskri, klase, òganize, yerachize, analize, konprann epi transfòme l, olye pou pwodiktè yo ap kontinye avèk vwal ki anpeche moun wè e konprann epi aji sou wout transfòmasyon ak avansman sosyal la.
Nan sans sa a, Pwofesè Renauld Govain rejwenn epi ranfòse analiz Pwofesè Aris Régis, lè li presize : « Sèl mwayen pou fè konsèp yo egziste nan lang nan se envesti lang nan nan espresyon tout kalite reyalite syantifik... Lang nan se tankou yon bwat zouti. Ou dwe eseye tout zouti yo nèt. Ou ap jwenn youn kanmenm ki pou ede ou reyalize sa ou vle reyalize a ».
Si ou pa sèvi ak yon zouti, ou p ap janm konnen si li bon ak si li pa bon. Alòs, Pierre Vernet, lenguis ki te fonde FLA pa t janm sispann raple nan pawòl li, anpil analiz syantifik montre, lang ak kilti yon pèp se premye kondisyon lavi li dwe anbrase ansanm pou asire avansman (devlopman) moun ak sosyete a an jeneral. E nou ka di, listwa temwanye, yon pèp ki pa sèvi ak lang epi kilti l, li pa gen ankenn kote li prale, sèl wout ki trase devan l, se disparèt pou kite trans ekzistans li nan tonbo listwa limanite. E sosyete ki te sibi kolonizasyon yo, se yon temwanyaj dirèk, premye zak destriksyon kolon yo, se atake lang ak kilti pèp yo vle domine epi disparèt sou sifas tè a (Jean-Louis Calvert, 1974 ; Cécile Canut, 2021 ; Rozenn Milin, 2022 ; Salomé Molina Torres et Iris Padiou, 2023).
Alòs, nan yon sosyete tankou Ayiti kote estrikti dominasyon kolonyal yo toujou prezan, kote lang ak kilti pèp la sibi dominasyon nan espas pouvwa yo, sitou lekòl ak inivèsite, ki lavni pou lang ak kilti kreyòl la ? Pwofesè yo wè chanjman enstitisyonèl kòm kle. Doktè Ary Régis bay yon gwo vizyon :
« Inivèsite a dwe defini tèt li kòm espas k ap alimante sektè edikatif, kiltirèl … ak sektè sosyal la, pa sèlman tankou espas k ap fòme moun pou sektè sa yo. » Li mande pou gen yon « bon politik amenajman lengwistik » ki kòmanse nan biwo Leta, ki parèt klè nan rann aksesib tout sèvis piblik an kreyòl, epi sèvi sistemikman ak lang pèp la nan tout dokiman ofisyèl yo.
Doktè Renauld Govain li menm kote pa l rapousiv toujou sou menm lide a lè li deklare fòk gen aplikasyon konstitisyon 1987 la ki mande bilengwism nan tout dokiman legal, ak desizyon klè sou lang ansèyman chak disiplin. Li envizaje pou aktè konsène yo deside apre diskisyon pou yo « Etabli yon politik lengwistik an rapò ak yon politik edikatif ki etabli presizeman ki jan yo ap sèvi avèk diferan lang yo, an patikilye kreyòl, fransè, anglè nan inivèsite ».
Konsa li fè konnen : « Nan lekòl, yo dwe sèvi ak kreyòl sèlman kòm lang ansèyman. Yo ap entwodui fransè kòm lang prensipal ansèyman nan segondè men yo ap kenbe kreyòl kòm lang ansèyman pou kèk disiplin apre yon refleksyon pwofon sou sa. » Li konkli pou l di yo dwe : « Kreye yon jounal Leta an kreyòl sou direksyon Inivèsite Leta Ayiti a. Kreye yon emisyon nan Radyo Televizyon nasyonal sou pwomosyon lang ak rechèch an kreyòl, toujou sou direksyon Inivèsite Leta Ayiti a ».
Men, batay la pwofondman lye sou kijan moun yo viv tèt yo nan reyalite rapò lang yo nan sosyete a, kesyon ekri lasyans an kreyòl epi pwopoze lide pou rann lang kreyòl la premye lang ki sèvi nan pratik lavi pèp la, sitou nan espas pouvwa tankou inivèsite, li se yon kesyon ki fè fas ak kwayans, abitid, pwoteksyon entèrè klas, fas ak yon lit pou ranfòse lakilti asire devlopman moun ak sosyete a, epi remanbre fyète pèp la. Nan yon sèl fraz, Pwofesè Ary Régis rezime relasyon konplèks kreyòl-franse-pouvwa nan inivèsite a : « Malgre Inivèsite Leta a pwoklame tèt li kòm yon aktè kle nan devlòpman... li poko deside kraze dominasyon franse sou kreyòl... pou demare baz devlopman... ki se devlopman kiltirèl la. »
- Transfòmasyon lang lan : envitasyon pedagogik li fè
2.1. Vwa Pwofesè Gerson Content
Gerson Content, Pwofesè anseyan kreyòl ak franse ki, an 2025, nan Fakilte Syans Edikasyon nan Université Publique du Sud-Est à Jacmel (UPSEJ), te soutni memwa lisans li ansanm ak lòt de (2) etidyan : Simon MATHADOR ak Adonis ETIENNE, anba tèm : “Enpak itilizazyon lang fransè sou sistèm edikatif Ayisyen an nan pwosesis aprantisaj elèv yo. Yon etid ki reyalize nan nivo 3èm sik fondamental nan de (2) lekòl nan komin Lavale sòti nan lane 2021 pou rive 2024”, eksplike motivasyon li: « Avan m reponn kesyon an dirèk, fòk mwen di w, mwen ak lòt kòlèg yo se Pwofesè k ap ansenye depi plizyè ane, sitou nou se Pwofesè fransè tou. Sa vle di nou gen ase eksperyans pou n wè enpak lang genyen sou aprantisaj elèv yo. Toutan nou t ap konstate difikilte koze lang fransè a bay, e menm nan inivèsite a. Lè moman rive poun n ekri memwa a, kòlèg Adonis ETIENNE te lanse ide a, e nou te anbake ».
Li dekri difikilte dokimantè pami youn nan pi gwo pwoblèm li te rankontre sou chimen rechèch la lè li fè konnen :
« Pi gwo difikilte oubyen baryè nou te jwenn, se sou dokimantasyon. Pa gen ase moun ki pwodui an kreyòl. Ou imajine nou pami premye gwoup etidyan ki pwodui an kreyòl. Menm nan gran Sid la pa gen dokiman, m pa bezwen di w pou koten n te fè ankèt la. Nou te sèlman jwenn kèk otè nasyonal tankou Michel Degraff ».
2.1.1. Agiman pou yon lekòl ayisyen sou tè pèp ayisyen an
Li fini ak yon mesaj solid : « Memwa sa se dabò yon batay ke anpil lòt moun pa chwazi fè. Gen kèk moun ki konstate pwoblèm lang fransè a bay sou aprantisaj elèv yo, men majirite Ayisyen pran 2 lang yo jan sa te ye depi nan tan esklavaj: Yon lang, ke yo rele lang wo, pou moun ki gen pi gwo aksè yo, yon lòt lang ke yo rele lang ba, pou defavorize yo. Memwa nou an pa trete sèlman yon koze lang, men li touche tou inegalite sosyal. Si kreyòl te lang ansèyman, pa t ap gen tout echèk ak depèdisyon eskolè sa yo. » Fas ak pwoblèm echèk ak depèdisyon eskolè (kite lekòl nan wout la).
Lisansye a pote yon mesaj klè lè li di : « Mesaj mwen pou jenès ayisyen an oubyen tout moun ki vle kontinye lit sa pou kreyòl pran vrè plas li, se kwè, kwè ke se pi bon chwa nou te ka fè. Konsa n a gen lekòl ayisyen, men pa lekòl fransè ann Ayiti. N ap jwenn anpil dekourajman bò kote anpil moun menm zanmi ak fanmi. Paske dekolonizasyon mantal pa fasil. Men lang nou, lang manman nou pa t janm fransè, se kreyòl. E tankou Nelson Mandela te di: ‘siw pale ak yon moun nan yon lang ke li konprann, ou pale ak tèt li, men lèw pale ak li nan lang pa l la, ou pale ak kè li ».
2.2. Chak memwa ak tèz an krayòl se yon mayon nan chèn mantal la
Vennsèt lane, ven travay syantifik : 19 memwa, 1 tèz doktora an kreyòl ayisyen. Chif yo piti, mwens pase 1 pa ane, men siyifikasyon yo gran anpil. Chak memwa, chak tèz, se plis pase yon travay akademik. Se yon jefò lenguistik, didaktik, kominikasyonèl… politik ki mande anpil kouraj, se yon batay entèlektyèl kont prejije, se yon volonte travay nan yon kontèks kote dokiman ak resous pou fè rechèch pa toujou asesib pou pitit pèp la, se yon aksyon kiltirèl pou mete lang ak kilti pèp la nan wonn sant pwodiksyon konesans pou ride transfòme kondisyon lavi l.
Tankou mesaj Angeline Veillard voye bay jenès la, li klè e san ilizyon, pwodiksyon dwe fèt sou fòm pale, ak ekri, sa ki asiremen kreye plas pou rann konesans ak lakilti disponib sou tout fòm (oral pou moun ka tande yo, ekri pou moun ki ka li yo, sinye pou moun ki sèvi ak lang siy yo, ekriti bray pou avèg e soud yo):
“An nou pote repons nan pwodiksyon lasyans… jiskaske nou deskonstwi tout vye reprezantasyon… Vrè konba a se yon konba pwodiksyon (ekri ak oral).”
Selon rezilta rechèch nou, premye powèm ki ekri nan kreyòl sendomengwen-ayisyen an se Lisette quitté la plaine (1757), premye memwa nan lang tout pèp ayisyen an konnen se nan FASCH li fèt an 1998, premye tèz doktora an kreyòl se adistans li fèt nan Cornestone Christian University Etazini… chak “premye fwa” sa a yo raple yon gwo verite: lang ak kilti a pa sèlman dwe grandi nan diskou teyorik nan lòt lang, men li dwe sitou fèt nan itilizasyon sistemik pwòp lang lan pou pwodui diskou sou lang lan epi sou tout lòt fenomèn, nan lang lan, pou ride transfòme reyalite sosyetal tout moun k ap viv nan sosyete kote lang lan ap evolye a. Nan kou plim etidyan yo ak nan volonte ankonpayman Pwofesè yo, lang ak kilti kreyòl la ap travèse chimen yon lòt lorizon, lòt konsèp ap entegre, lòt fason pou di epi transfòme mond lan ap devlope de jou an jou. E nan devlopman lang ak kilti a, se tout yon pèp ki kanpe pi drèt, je nan je ak reyalite li, epi, prè pou konstri avni li nan demach pwojè granmounite l.
Travay sa yo, soti nan premye memwa Edline Lorenceau rive nan tèz doktora Job Silvert, reprezante pi plis pase yon pwogrè akademik. Yo senbolize yon demach kolektif pou rekipere kapasite lang kreyòl la pou konstwi konesans pwofon, konplèks, ak transfòmatè. Jan Sosyològ Jean Casimir te montre nan liv li La cultura oprimida (1981) epi Yves Dejean te agimante nan Yon lekòl tèt anba nan yon peyi tèt anba (2021), relasyon pèp ayisyen an ak konesans yo toujou marinen nan relasyon lang, kilti epi pouvwa. Se nan reponn kesyon fondamantal ki plas lang kreyòl la nan espas pwodiksyon sysntifik, inivèsite, ke travay etidyan ak Pwofesè sa yo pran tout valè yo : yo pa sèlman ekri an kreyòl, yo ekri sou kreyòl ak lòt fenomèn, pou Kreyòl, ak vizyon pou yon lekòl, yon lòt inivèsite epi yon sosyete kote lang manman an, lang tout Ayisyen konprann lan se veritab baz emansipasyon entelektyèl, sosyal, kiltirèl tout sosyete a.
Chak memwa, chak tèz, se yon mayon ki kase nan chèn mantal kolonyal, yon pati nan gwo konbit pou mete lang kreyòl la “nan je, nan kè, ak nan tèt” pwosesis konstriksyon Ayiti mas pèp la reve a.
Konklizyon
Analiz la montre chwa pou pwodui konesans an kreyòl pa yon zak senp, men yon pozisyon entelektyèl ak politik ki mande kouraj, vizyon ak konviksyon solid. Nan yon sistèm kote franse kontinye jwi lejitimite istorik ak prestij enstitisyonèl, desizyon pou ekri, anseye oswa defann rechèch an kreyòl vin tounen yon aksyon ki kesyone lòd ki tabli a. Li pa sèlman yon kestyon lang; li se yon kestyon pouvwa, aksè ak jistis kognitif.
Malgre presyon estriktirèl ki favorize franse, gen etidyan ak pwofesè ki chwazi enskri travay yo nan yon lojik enklizyon ak responsablite sosyal. Entèvyou ak chèchè tankou Ary Régis ak Renauld Govain montre chwa sa a chita sou volonte pou rann konesans plis aksesib, pou valorize idantite lengwistik nasyonal la, epi pou repanse lyen ant inivèsite ak sosyete a. Se yon demach ki vize kraze baryè senbolik ki fè majorite sitwayen yo rete andeyò pwodiksyon syantifik la.
Finalman, kesyon rechèch la louvri sou yon defi ki pi laj toujou : kijan pou rebalanse rapò fòs lengwistik yo san yo pa sakrifye egzijans syantifik ? Repons lan mande refòm enstitisyonèl, chanjman mantalite, ak rekonesans kreyòl kòm lang konplè pou refleksyon ak inovasyon nan domèn rechèch an Ayiti. Men pi gwo kesyon an rete ouvè : èske inivèsite an Ayiti pare pou redefini kritè lejitimite li yo pou mete kreyòl nan menm nivo diyite ak efikasite ak tout lòt lang k ap fè lasyans ?
