Sak pase IA ?

Depiw mande yon Ayisyen sak pase ? Gen anpil chans, selon edikasyon li, nivo ak kondisyon vi li, ou byen kondisyon reyèl mental li  nan moman sa, poul reponn ou: Nou la. Nap boule. Nap kenbe. Nap goumen. Nap batay, ou byen tou. Nou poze.

Dèyè youn pami repons sa yo, ak anpil lòt ke nou pa site ou byen pap janm konnen ni rive imaji, paske nou pa Bon Dye, ni wobo, poum pa di IA,  gen anpil verite ak reyalite, tankou lòt posibilite ou byen pwobabilite ki ka toujou alinye yo, ou byen opoze yo de mo sa yo: Verite ak Reyalite, ak de lèt sa yo, ki se IA, nan lavi chat Ayisyen kap evolye, e ki pral fèt nan jou ak ane kap vini yo.

Diplomasi pou siviv ak mawonaj pou reziste. Yon Ayisyen. Yon vrè Ayisyen pa janm poze vre. Li toujou ap aji. Li kontinye  ap batay ak lavi yan nan sans. Si se pou goumen ou byen batay, pafwa li fèl ak pwòp tèt li, ak pwòch li, moun ki fèl byen, se se pa ak zansèt li ou byen lonbraj li kap mache avèk li nan limyè.

Domaj. Nan sitiyasyon peyi a rive la, ou ka menm rive mande kisa youn ou byen majorite ya ap kenbe, an dèyò de yon telefòn entèlijan, an deyò de rès flanbo diyite zansèt yo te kite pou nou ?

Sak pase nou konsa ? Sak pral pase pi devan ?

Depi kèk semen, nan dènye mwa ak ane ki sot pase yo aprè pandemi kovid-19 lan, son sèl kesyon IA kap pale nan anpil medya ak sou entènèt, sitou nan medya sosyal yo. Sak pase IA ? Se yon kesyon ki gen sans selon mwen. Ke m vle pataje ak nou, sou obsèvasyon ak refleksyon, konsiderasyon ak pwopozisyon, nan limit sa mwen apran ak konpran sou fenomèn sa kap vale teren e ki pa sanble poko ak bouke. Si nou pa pran bone, gen anpil chans pou l bay jenerasyon sa plizyè gòl, nan anpil sektè pou m pa di nan tout domèn....

Domèn de definisyon IA, nan sans sa, an fransè se Intelligence Artificielle (IA). An anglè yo di (AI). Kòm peyi nou gen de lang ofisyèl Kreyòl ak Fransè, li vini pi fasil, pratik epi ekonomik pou nou itilize IA, nan plas definisyon an Kreyòl, Entèlijans Atifisyèl, ki tap bay (EA).   

De tout fason, IA, AI ou byen EA, se senkant kòb ak degouden.Wobo ak machin ki vini ede nou vini pi efikas nan travay nou, jiskaske yo fini pa depase fonksyon moun nan sa yo te konn fè avan, ni sa moun pap janm ka fè. Men, sa pa vle di Wobo say o, kapab rive ranplase tout moun, nan tout bagay.

De ki moun map pale o fèt ? Paske nou pap janm ka rive konnen ak konprann bezwen tout moun.  La map pale sitou, de moun ki gen anpil konesans ak sitou vle pran konsyans, sou tout zak IA koumanse poze, an verite ki pa piti, nan nouvè reyalite sa nou pral viv nan tan kap vini yo. Yon moun ki pran tan pou apran ak konpran nan ki sans ak ki chan pou yo veye kò yo, prepare yo, antisipe, pou Wobo ak tout fanmi nouvo zouti teknoloji sa yo pa vini definitivman ranplase yo, fè yon gwo pa.

Di m nan ki nan ki sektè aktivite wap evolye ? Ma di w ki IA kap fè koze epi mache sou wou ak tout bouli n. Nan anpil gwo peyi ki kreye richès epi envesti nan rechèch, sistèm ekonomik ak teknoloji gen kèk tan ap mobilize tout kalite IA pou rezod anpil nan pwoblèm sosyete yo ap konfronte.  Anpil nouvo pwodwi ak sèvis koumanse pran fòm pou bay lavi nou yon lòt sans. Yon chans ki ka tounen deven n pou anpil peyi ki an reta nan domèn teknoloji ak ekonomi nimerik 

Domaj pou anpil moun nan mond lan jodi a, pami sa ki pi pòv yo, nou ka pran yon majorite Ayisyen kap viv toupatou sou planèt la, ki poko ka konprann sak kap pase nan yon tan ki pa lwen, a koz tout pwoblèm bazik yap jere pandan lontan.

Deplase la. Si w pa IA ou pa alamòd. Se sou wout sa nap vanse la. Nouvo mòd sa nan mond sa nap viv la, pral fè anpil dega. Nouvo aktè say o, ki pa lòt ke Wobo, pral taye banda, epi anpil moun ki pat prepare, e ki pap janm prepare sou bouda. An bon kreyòl komisyon pa chay. San nou pa tonbe nan fè piblisite pou tout pil ak pakèt IA sa yo, ki soti nan plizyè laboratwa, inivèsite ak peyi nan mond lan, nou ka attire atansyon w kanmenm sou kèk.

Deepseek pou Chinwa, se youn ladan pil ak pakèt IA sa yo, aprè ChatGPT youn nan pi selèb ki soti Etazini, ki koumanse vini fè lalwa nan mond lan. Kapasite pou yo reponn ak anpil kesyon,  devlope epi manipile enfòmasyon ak konesans pa piti. Pita pi tris. Anpil moun tankou enstitisyon ki gen prezans sou entènèt riske pap gen sekrè ak vi prive. Avanw bat je w, ou jwen repons ak anpil posibilite pou solisyon nan prèske tout domèn, aktivite ak sitiyasyon ekzistans moun.

Depi w di IA jodia, tout moun jwen. Tout sektè san distenksyon gen IA pa yo. Ekonomi, Medsin ak sante, kilti ak Patrimwan,  komès, Transpò, Edikasyon, Syans, Agrikilti e latriye. Lap difisil pouw pat jwen, yon responsab ou byen yon reprezantan anpil peyi ak pami pi gwo enstitisyon ak miltinasyonal nan gwo reyinyon entènasyonal ki sot fèt Lafrans sou zafè IA, nan dezyèm semèn mwa fevriye 2025 la. Yo chak te bay randevou nan lide  pou yo ka konen, e sitou patisipe nan mobilize tout kalte resous, planifye ajanda ak pwofite de tout sak pral fèt nan mond lan, pou ane kap vini yo nan koze IA sa. Pa mande m pou ki sa ?

Depi wè mte di : Sak pase IA ? Ou ta dwe metew sou menw. Ou dwe jis konpran ke se se plis ke yon kesyon mwen poze w a travè IA, pou m ka mande w èske w pare pou li ? Pouki li ? Pou IA, nan lang manman n.

Depi w pare pa gen pwoblèm. Kèm pap sote. Konsyans mwen ap trankil. Paske m te jwe wòl pam. Si w pa pare pou IA ? Mwen vle diw, ke se menm IA sa ki kapab ede w ratrape anpil nan reta sa yo. Se sak bèl ak Wobo sa yo. Yo ka fè nou vini tounen wozo. Menm si nou pliye, nou pap kase ! Gras ak IA nou ka jwen tout kalte konesans ak lasyans pou montre nou kijan, nou ka devlope pil ak pakèt konesans, pou van n epi negosye pwodwi ak sèvis.

Dol laj, li ka pote tout chay. IA pa pè inyorans ak vapè vyolans zòt ap fè nan kraze brize ak masakre popilasyon inosan yo. Sof si yo ta pwograme li, pou anpeche di sa ki lojik. Si nou pa pran bone,  pou nou vanse ak lòt nasyon yo ki ap envesti epi eksperimante IA nan avantaj yo. Ayiti, yon lòt fwa gen anpil chans pou l an reta, pou l rate tren teknoloji ak ekonomi nimerik sila. Nou dwe swiv ak anpil atansyon tout ajanda, konbyen milyon ak milya dola ki pral envesti, nan ki peyi, nan ki sektè, ki moun epi ki enstitisyon kap pote pwojè sa yo. 

Devlope evèy ak konsyans sou IA, konesans ak konpetans sou wobotik se yon ijans pou tout moun nan mond sa. Sa dwe yon priyorite pou tout jèn ki pa vle tonbe nan nouvo tip esklavaj kap vini la, kote se wobo ki pral sipèvize moun epi tounen patwon nan kèk aktivite. Peyi Lafrans sot demare  nan gwo reyinyon teknolojik ak ekonomi sou IA sa, yon nouvo tren TGV, pou tout sa ki pi entèlijan yo, ki ap kontinye pozisyone yo pou se yo ki domine IA nan tout sans. Sim ta pandan sa kap pase Ayiti ? Malerezman, nan menm moman sa, gen plis chans pou nou reponn pa bò lakay, nan yon bò, nap diskite san rezon, gouye epi amize nou sou rezo sosyo, planifye pou n al nan kanaval. Yon lòt kote, enpe ap kouri kache, chanje katye, epi lòt yo ka reponn nap tiye, nap kraze, nap brize, nap boule....

Dim saw vle, devan tout reyalite kritik peyi nou ap viv jodi a. Se pa de IA poum ta sipoze vini ap pale kounye a. Men elas. Sam konnen, gen anpil chans si nou pa pran konsyans jodia, si nou menm granmoun ak paran yo. Sitou pou jenès la, ki an majorite, gen anpil chans pou gen plis traka a koze IA sila. Plis wobo kap konstwi. Plis chomaj ki pral kreye, sa ki pral fè ravaj sitou nan anpil sektè.  Kouri pati kite peyi nou, pou n al viv nan lòt peyi ki pi devlope pap ka toujou solisyon an. Gwo peyi sa yo pap gen bezwen mendèv sa. Sitou sil pa kalifye ou byen kreyatif. IA mande nou refè kalkil nou yo. Obligasyon pou nou migre nan IA pap dous pou anpil migran, pou yon majorite nan Ayisyen ke wobo pral ranplase travay. IA pa vini bay piyay !

Depi w fè pati de kategori moun ki mwen fòme e ki pa IAtize (Alfabetize nan IA), plis pase karantan aprè pwogram Alfabetizasyon, tran tan aprè pwogram sa Alfanetizasyon Group Croissance la, wap gen plis defi pouw leve. Depi w se youn pami sivivan nan jenès Ayisyen (timoun 2000, timoun 2010), ki pral fini lekòl klasik, ou byen yon antreprenè ki fenk ap rantre nan biznis, ou dwe vijilan, pou chwa ak envestisman w yo, pa pase menm jan ak vag moun ki te konn envesti anpil lajan, ou byen ap profite de pwodwi ak sèvis nan biznis yo te rele (Cyber-Café) yo. Sak pase yo ? Kote yo fè ? Banm yon ti limyè  

Dim ma diw ? Koze IA sa yo pa piti. Se pa ni Vodou, ni wanga, kout poud ak zonbi, ki pral bloke wobo sila yo sou wou pou IA domine nou nan tout sans. Sak pase IA konsa ? Ak ki moun li an afè ? Ki yès ki bay IA pwen sa epi ankouraje l al domi nan kafou ? Ki kote IA pase pou l gen tout pouvwa sa ? Kiyès nan lwa bitasyon nou yo, ki ap ka rete IA pou bal limit li ? Ayisyen mèt fenk kare limen lanp, fè liminasyon ak pelerinaj nan chache lavi miyò kay zòt.

Depi elit yo pa envesti pou edike jenès la sou IA, poul kapab soti nan stati konsomatè pasif, poul vini tounen kreyatè aktif, se tan kap pèdi. Si nou pa pran tan pou apran n ak pi byen konpran n sa kap pase nan IA, jodi a menm. Nou mèt di, nou nan de ka. Pou kisa ? Paske IA poko menm rive vrèman sou nou ak fòs, vwa pou m ta di l ap pase, li gentan kende anpil nan aktyalite yo, li koumanse boule anpil kalori nan moun ki pral pèdi djòb yo, e yo itilize l anpil nan batay politik, ekonomik, militè ak teknoloji kap fèt nan mond lan.

Depiw se yon moun ki gen bon sans. Siw se Ayisyen, sitou sa kap viv nan gwo peyi yo. Si ke w pa motive pou w apran ak konprann sa kap pase nan evolisyon IA. Si kè w pa sote lèw tande pale de IA. Konnen n son zonbi nimerik, ou byen ou prepare deja, pou sak pral pase avèk IA. Li la deja nan mitan nou !   

Dominique Domerçant